Als een verhaal meer doet dan alleen vertellen

Het is Kinderboekenweek. Een mooi moment om kinderen weer even extra mee te nemen in de wereld van boeken, want lezen is niet alleen leuk en gezellig, het is ook ontzettend belangrijk. Het vergroot de woordenschat, stimuleert de taalontwikkeling, prikkelt de fantasie en leert kinderen zich een voorstelling te maken van iets wat er niet letterlijk voor hun ogen gebeurt.

En misschien zit juist daar wel iets heel bijzonders. Want wanneer je voorleest over een donker bos, ziet ieder kind een ander bos. Wanneer er ergens tussen de bomen een klein huisje staat, bepaalt de fantasie hoe dat huisje eruitziet. En wanneer de deur langzaam opengaat, ontstaat er vanzelf nieuwsgierigheid naar wat daarachter zou kunnen zijn.

Een verhaal geeft het kind woorden, maar het kind maakt zelf de beelden. En een verhaal kan daardoor soms veel meer doen dan alleen vermaken.

Misschien herken je dat als ouder. Je kind loopt ergens tegenaan en jij ziet het gebeuren. Je praat, legt uit, stelt gerust, probeert oplossingen te bedenken en zegt misschien voor de zoveelste keer: “Je hoeft echt niet bang te zijn.” En toch verandert er weinig.

Niet omdat je kind niet naar je luistert, en ook niet omdat jij iets verkeerd doet, maar omdat sommige dingen zich nu eenmaal niet zo gemakkelijk laten oplossen met uitleg en logica.

Zo was er een meisje dat veel last had van allergische reacties en daardoor steeds minder naar buiten ging. Buiten spelen, door het gras lopen en onbezorgd tussen bomen en planten zijn, waren voor haar niet meer vanzelfsprekend. En wanneer een lichaam vaak genoeg ergens op reageert, kan ook het brein steeds alerter worden. Een kind gaat opletten, verwachten en misschien zelfs vermijden, waardoor zijn wereld ongemerkt steeds een beetje kleiner kan worden.

Voor dit meisje werd een persoonlijk helend verhaal gemaakt. Niet een verhaal waarin haar werd verteld dat haar allergieën moesten verdwijnen. Niet een verhaal waarin een meisje met precies hetzelfde probleem voorkwam en aan het einde ineens nergens meer last van had. Want dan zou het eigenlijk gewoon advies zijn, verstopt in een verhaaltje. Het verhaal ging ergens anders over. Het ging over haar favoriete knuffel en haar hobby’s en over nog veel meer dingen die haar interesse hadden. En toch zaten er beelden, mogelijkheden en oplossingen in die op een dieper niveau aansloten bij wat zij nodig had. Zij hoefde dat niet te begrijpen, te analyseren of bewust op zichzelf te betrekken. Ze hoefde alleen maar te luisteren.

En terwijl zij luisterde naar wat er in het verhaal gebeurde, veranderde er ook iets in hoe zij reageerde en kwam er weer ruimte voor dingen die daarvoor moeilijk waren.

Dat betekent natuurlijk niet dat een helend verhaal allergieën in het algemeen kan genezen of dat het medische zorg vervangt. Wel laat zo'n ervaring iets fascinerends zien over de wisselwerking tussen spanning, verwachting, associaties, verbeelding, brein en lichaam.

En misschien is dat wel één van de mooiste eigenschappen van een verhaal:

het kind luistert naar wat er gebeurt, terwijl er vanbinnen ondertussen heel andere verbindingen gelegd kunnen worden.

Van grimmige sprookjes naar een veilige wereld om te oefenen

We gebruiken verhalen al eeuwenlang om ervaringen, waarschuwingen en levenslessen door te geven. Alleen waren de sprookjes die wij nu zo vanzelfsprekend met kinderen verbinden oorspronkelijk helemaal niet voor hen bedoeld.

Lang voordat er prachtig geïllustreerde sprookjesboeken naast kinderbedden lagen, werden volksverhalen vooral door volwassenen aan elkaar verteld. In een tijd waarin veel mensen niet konden lezen of schrijven, waren verhalen een belangrijke vorm van vermaak en werden ze mondeling van generatie op generatie doorgegeven. En die oorspronkelijke verhalen waren bepaald niet zachtzinnig. Ze konden gaan over honger, geweld, verlies, dood, misbruik en andere gevaren uit het werkelijke leven. De wereld was hard en die werkelijkheid vond zijn weg naar de verhalen die mensen elkaar vertelden. Bovendien bestond ons huidige idee van een aparte, beschermde kinderwereld lange tijd nauwelijks.

Pas later veranderde onze kijk op de kindertijd. Tijdens de Verlichting en de Romantiek kwam er steeds meer aandacht voor kinderen als kinderen, met een eigen belevingswereld waarin ontwikkeling, opvoeding en fantasie een belangrijke plaats kregen.

In de negentiende eeuw werden oude volksverhalen verzameld en opgeschreven, onder andere door de Gebroeders Grimm, terwijl schrijvers zoals Hans Christian Andersen nieuwe literaire sprookjes schreven. De verhalen veranderden mee. De meest volwassen en wrede elementen verdwenen steeds meer naar de achtergrond, de moraal werd duidelijker en uiteindelijk verhuisde het sprookje als het ware van het vuur waar volwassenen elkaar verhalen vertelden naar de kinderkamer. Later werden veel bekende sprookjes nóg vriendelijker en romantischer gemaakt in de versies waarmee wij tegenwoordig zijn opgegroeid.

Maar iets bleef bestaan. Het donkere bos. Verdwalen en je weg weer vinden. Een wolf, een heks of een draak. Iets verliezen en iets nieuws ontdekken. Bang zijn en toch verdergaan.

Een onverwachte helper ontmoeten. En uiteindelijk ontdekken dat je misschien veel meer kunt dan je aanvankelijk dacht.

En precies dát maakt verhalen zo interessant voor kinderen. Kinderen leren namelijk niet alleen doordat wij iets uitleggen. Ze leren door te spelen, te fantaseren, te voelen, te kijken en zich iets voor te stellen. Een verhaal kan daardoor een soort veilige oefenruimte worden waarin een kind emoties en situaties kan beleven zonder dat het die op dat moment zelf hoeft mee te maken. Een kind hoeft niet letterlijk te zeggen: “Ik ben bang dat het misgaat.”

Het kan luisteren naar een klein figuurtje dat aan de rand van een groot onbekend bos staat.

En een kind dat weinig vertrouwen in zichzelf heeft, hoeft niet opnieuw te horen: “Je moet meer in jezelf geloven.” Het kan luisteren naar iemand die zichzelf veel te klein vindt voor de reis die voor hem ligt en onderweg, misschien zelfs zonder het zelf direct te merken, steeds iets ontdekt wat al die tijd al aanwezig was.

Ook vanuit de psychologie is dat interessant. Bij het luisteren naar verhalen zijn processen betrokken die te maken hebben met taal, aandacht, verbeelding, emotie, herinnering en het begrijpen van anderen. Een verhaal kan herkenning oproepen, gevoelens een vorm geven en een kind uitnodigen om andere mogelijkheden te verkennen. En juist de afstand tot het werkelijke probleem kan belangrijk zijn. Want zodra wij zeggen: “Dit gaat over jouw angst”, kan een kind zich gaan verdedigen, nadenken of proberen het goede antwoord te geven.

Maar de wolf in het bos? Die is van het verhaal. Het kind hoeft niets op te lossen. Het mag luisteren, fantaseren en nieuwsgierig zijn naar wat er gaat gebeuren.

En terwijl het bewuste deel van het kind wil weten wat er achter die volgende boom tevoorschijn komt, kan er ondertussen iets heel anders worden opgepikt uit het verhaal.

Misschien waren de sprookjes van vroeger alleen voor het vermaak. Maar de manier waarop verhalen ons meenemen in beelden, gevoelens en mogelijkheden, geeft ons vandaag wél een prachtig uitgangspunt voor iets anders: het helende verhaal.

Een helend verhaal spreekt de taal van het kind

Binnen het werken met helende verhalen wordt gekeken naar de manier waarop je kinderen kunt bereiken via iets wat voor hen heel natuurlijk is: fantasie, beelden, metaforen en verhalen.

Want stel dat een kind bang is om naar school te gaan. Dan kun je natuurlijk een verhaal schrijven over een meisje dat bang is om naar school te gaan, maar uiteindelijk ontdekt dat school helemaal niet eng is. Alleen… dan hebben we eigenlijk nog steeds rechtstreeks verteld wat het kind zou moeten leren, alleen hebben we er een kaft omheen gedaan.

Een helend verhaal werkt subtieler.

Misschien gaat het helemaal niet over school. Misschien gaat het over een jonge ontdekkingsreiziger die iedere ochtend langs een hoge berg moet, en die ervan overtuigd is dat achter die berg iets zit waarvoor hij moet oppassen. Misschien ontdekt hij onderweg een paadje dat hij nooit eerder heeft gezien. Misschien ontmoet hij iemand. Misschien merkt hij dat zijn lichaam iets anders doet wanneer hij op een bepaalde manier kijkt, ademt of beweegt. En misschien ontdekt hij uiteindelijk iets waarvan wij als schrijver helemaal niet hoeven te vertellen: dit betekent dat jij niet meer bang hoeft te zijn voor school. Het kind mag zelf verbindingen maken. En misschien maakt het zelfs verbindingen waar wij als volwassenen nooit aan gedacht zouden hebben.

Dat is de kracht van de metafoor.

Bij Mir-a-Gaia maakt Aria haar helende verhalen daarom rondom het individuele kind en wat er op dat moment speelt. Dat kan angst zijn, onzekerheid, verdriet, boosheid, spanning, slecht slapen, moeite met veranderingen of een lichamelijke klacht waarbij spanning en emoties mogelijk een rol spelen. Maar het probleem hoeft niet steeds bij zijn naam genoemd te worden. Sterker nog, soms is het juist prettig wanneer het probleem even níét centraal staat. Een angstig kind heeft waarschijnlijk al vaak genoeg gehoord dat het niet bang hoeft te zijn. Een onzeker kind weet inmiddels echt wel dat papa en mama vinden dat het veel meer kan dan het zelf denkt. En een gespannen kind hoeft niet nóg harder zijn best te doen om te ontspannen. In het verhaal hoeft helemaal niets. Er wordt een mogelijkheid aangeboden. Een beeld. Een ervaring. Een andere weg.

En het kind mag daaruit meenemen wat op dat moment bij hem of haar past. Misschien is dat een gevoel van veiligheid. Misschien een nieuwe gedachte. Misschien ontstaat er een ander beeld bij iets wat eerst spannend was. Of misschien lijkt er aanvankelijk helemaal niets gebeurd te zijn en merk je een paar dagen later ineens dat je kind iets doet wat het daarvoor steeds vermeed.

Ook daarom kan herhaling zo waardevol zijn. Kinderen willen soms keer op keer hetzelfde verhaal horen. Voor een ouder die voor de twaalfde keer dezelfde bladzijde openslaat, is de verrassing er misschien inmiddels een béétje vanaf, maar voor het kind kan juist die voorspelbaarheid veiligheid geven. Het weet wat er komt. En binnen die veiligheid kan het iedere keer iets anders horen, voelen of ontdekken. Een helend verhaal vertelt een kind daarom niet wat het moet doen. Het geeft mogelijkheden. Het duwt niet. Het nodigt uit.

En stel je eens voor dat het verhaal verdergaat…

Want uiteindelijk gaat het niet alleen om het verhaal dat Aria schrijft.

Het gaat om wat er daarna, buiten de bladzijden, mogelijk wordt. Dat een meisje dat steeds minder naar buiten ging weer ruimte ervaart om de wereld te ontdekken. Dat een kind dat 's avonds met spanning in bed ligt gemakkelijker tot rust komt. Dat een kind dat altijd zegt “dat kan ik niet” op een dag ineens zegt: “Ik wil het proberen.” En misschien is dat juist zo bijzonder aan kinderen. Verandering hoeft niet altijd te beginnen met begrijpen waarom iets ooit is ontstaan. Soms begint het met één klein nieuw gevoel. Een andere gedachte.

Een beeld dat ergens is blijven hangen. Een personage uit een verhaal dat iets deed wat eerst onmogelijk leek. Of een klein zaadje van een mogelijkheid dat tijdens het luisteren werd geplant en waarvan niemand precies hoeft te weten wanneer het begint te groeien.

En misschien is dat tijdens deze Kinderboekenweek wel iets heel moois om bij stil te staan.

We lezen kinderen voor omdat het gezellig is. Omdat lezen hun taalontwikkeling stimuleert, hun woordenschat vergroot en hun fantasie prikkelt. Omdat een boek een kind kan meenemen naar een kasteel, een onbekend land, een donkere grot of een wereld die alleen in zijn eigen verbeelding bestaat. Maar soms doet een verhaal nog iets anders. Soms neemt het een kind niet alleen mee naar een andere wereld, maar helpt het een kind om zijn eigen wereld anders te ervaren. En precies daar kan een helend verhaal beginnen.

Heeft jouw kind iets waar het steeds opnieuw tegenaan loopt, zoals angst, onzekerheid, spanning, verdriet, slecht slapen of een situatie waarin het maar niet verder lijkt te komen? Dan kunnen we samen kijken of een persoonlijk helend verhaal van Aria iets voor jouw kind kan betekenen. Want ieder kind heeft en krijgt zijn eigen verhaal. 

Als jij één helend verhaal voor jouw kind zou mogen laten schrijven, waar zou je dan willen dat dat verhaal bij helpt?

Neem gerust contact op met Praktijk Mir-a-Gaia. We denken graag met je mee.